Dòng diễn biến của Thiền Tông Việt Nam

Thiền là phương pháp tu hành chủ yếu của nhà Phật. Khi Đức Phật Thích Ca còn tại thế, các đệ tử của Ngài đều lấy việc hành thiền làm cơ bản. Các phương pháp hành thiền này đều nương theo các kinh, luật và luận đã thuyết; như thiền Quán niệm hơi thở, thiền Tứ niệm xứ, Thiền na Ba la mật v.v...

Tu các pháp thiền này được chứng nhập tuần tự theo thứ bậc, tuy theo trình độ và thời gian hành trì của hành giả. Loại thiền này được gọi là Như Lai Thiền. Còn Tổ Sư Thiền thì ngược lại không có thứ bậc, là pháp trực tiếp chỉ thẳng vào bản thể chân tâm Phật tánh.

Được biết Tổ Sư Thiền bắt đầu từ Phật Thích Ca truyền lại cho ngài Ma Ha Ca Diếp, đến ngài A Nan rồi truyền tới Tổ thứ 28 là ngài Bồ Đề Đạt Ma. Sau đó ngài Bồ Đề Đạt Ma truyền sang Trung Quốc. Bồ Đề Đạt Ma được tôn làm Sơ tổ Thiền tông Trung Hoa, truyền cho Nhị tổ Huệ Khả, Tam tổ Tăng Xán, Tứ tổ Đạo Tín, Ngũ tổ Hoằng Nhẫn và Lục tổ Huệ Năng. Sau đó chia thành năm phái: Lâm Tế, Tào Động, Pháp Nhãn, Quy Ngưỡng và Vân Môn. Mỗi phái đều có phương tiện cơ xao riêng để khế hợp với từng cơ duyên của đệ tử. Tùy mỗi đương cơ mà chư Tổ, hoặc nói, hoặc nín, hoặc dùng gậy đánh hay dùng tiếng la, tiếng hét v.v... Các phương tiện cơ xảo ấy giống như chuyện vô lý nhưng lại có tác dụng làm ngưng suối nguồn ý thức của người đệ tử lúc bấy giờ. Mục đích là để đệ tử, ngay sát na đó khai ngộ. Các ngài không muốn đệ tử sa lầy trong văn tự chữ nghĩa, chỉ cần ngừng dòng tâm ý thức để trực thấy bản tâm, bản tánh của mình. Do đó một người khi nhập môn dòng thiền Lâm Tế liền bị tiếng la hét hay khi nhập môn dòng thiền Đức Sơn liền bị đánh v.v... là vậy. Người tham thiền thời đó cảm thấy thích hợp với cơ xảo nào thì đến phái đo theo học. Tuy khác nhau ở cơ xảo nhưng sự ngộ chẳng khác. 

 


I.  THIỀN TÔNG VIỆT NAM Từ ĐẦU THẾ KỶ III ĐẾN CUỐ I THẾ KỶ V:

Khảo sát lịch sử Thiền tông Việt Nam, chúng ta thấy khởi đầu là ngài Khương Tăng Hội (vào đầu thế kỷ thứ III ). Thiền học của ngài không những là phương pháp hành đạo mà còn cả một căn bản triết học về tâm linh, chịu ảnh hưởng sâu đậm của giáo lý Không và Chân như của Đại thừa. Kế đó là Chi Cương Lương Tiếp (Kalasivi = Chính Vô Úy), nhà dịch kinh thuộc hệ phái Đại thừa có khuynh hướng thiền học.

Sang thế kỷ thứ V có Thiền sư Huệ Thắng học với Đạt Ma Đề Bà phương pháp quán hạnh về thiền. Như vậy Thiền học Việt Nam ban đầu không phải từ Trung Hoa truyền sang.


II. THIỀN TÔNG VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ VI CHO ĐẾN CUỐI THẾ KỶ XIV:

Trong sách Kiến văn tiểu lục, phần Loại hàm và Anh hoa, Lê Quý Đôn có nói đến 4 vị thiền sư: Vô Ngại, Định pháp sư, Duy Giám và Nhật Nam Tăng. Đây là những Tăng sĩ Việt Nam rất uyên bác, được vua nhà Đường thỉnh vào cung thuyết pháp và các nhà trí thức Trung Hoa đời Đường rất kính mộ, làm thơ tán dương các ngài.

Khảo sát về Thiền tông Việt Nam, không thể không nói đến các thiền phái có mặt tại Việt Nam trong thời kỳ này:


1. Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi:

Vào cuối thế kỷ thứ VI, Thiền sư Tỳ Ni Đa Lưu Chi (đệ tử của Tam tổ Tăng Xán) thiết lập tông phái thiền đầu tiên ở Việt Nam vào năm 580 TL và được truyền thừa bởi 19 thế hệ. Trong đó có các thiền sư lỗi lạc như: Pháp Thuận, La Quý An, Khánh Hỷ, Vạn Hạnh...


Đặc điểm:

- Bắt nguồn từ tư tưởng Bát nhã, Hoa nghiêm.
- Có khuynh hướng thiên trọng Mật giáo.
- Theo tinh thần bất lập văn tự nhưng vẫn chú trọng kinh luận.
- Chủ trương thực tại siêu việt không hữu, lấy việc truyền tâm ấn làm chủ yếu.
- Chịu ảnh hưởng Phật giáo Ấn Độ nhưng ít bị chi phối bởi Phật giáo Trung Hoa.

Đây là một thiền phái mang tính dân tộc, vừa thể hiện sinh hoạt tâm linh siêu việt của Phật giáo vừa biểu lộ được đời sống thực tế và đơn giản của quần chúng nghèo khổ.


2. Thiền phái Vô Ngôn Thông:

Đến năm 820, thiền sư Vô Ngôn Thông, người Trung Hoa, đệ tử của Bách Trượng Hoài Hải, đến Việt Nam và mở ra thiền phái Vô Ngôn Thông, truyền trao 17 thế hệ trong 4 thế kỷ (đầu thế kỷ thứ IX - đầu thế kỷ thứ XIII), nổi tiếng với những danh tăng như: Khuông Việt Đại sư, Định Hương Trưởng lão, Viên Chiếu, Thông Biện...


Đặc điểm:

- Chịu ảnh hưởng Trung Hoa sâu đậm: qua lối trình bày lịch sử thiền, tổ chức tu viện, sử dụng thoại đầu và ảnh hưởng Tịnh Độ giáo.
- Sử dụng những kinh điển: Viên Giác, Pháp Hoa, nhấn mạnh chủ trương đốn ngộ và vô sở đắc rất gần gũi với giáo lý thiền phái Nam Phương (Lục tổ Huệ Năng) của Trung Hoa.

Tuy nhiên, cũng như thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi, thiền phái này rất gần gũi với đời sống xã hội, tham dự vào đời sống nhập thế trong khi vẫn duy trì được sinh hoạt tâm linh của mình.


3. Thiền phái Thảo Đường:

Vào cuối thế kỷ thứ XI, Thiền sư Thảo Đường, đệ tử của Tuyết Đậu Trùng Hiển, tông Vân Môn, thiết lập Thiền phái Thảo Đường tại Việt Nam, truyền thừa được 6 thế hệ.

Đặc điểm:

- Khuynh hướng thiền học trí thức và thi ca từ Thiền sư Thảo Đường đã ảnh hưởng đến các thế hệ sau của hai thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông. Các thiền sư Minh Trí và Quảng Nghiêm của phái Vô Ngôn Thông chẳng hạn, rất hâm mộ Tuyết Đậu ngữ lục. Các Thiền sư Viên Chiếu và Trí Bảo của phái Vô Ngôn Thông cùng Thiền sư Chân Không của phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi là những người đã chịu ảnh hưởng nhiều về khuynh hướng thiền học trí thức và thi ca của Thiền phái Thảo Đường. Về sau Thiền phái Trúc Lâm đời Trần còn tiếp tục chịu ảnh hưởng này.

- Do có khuynh hướng thiền học trí thức và thi ca nên Thiền phái Thảo Đường chỉ ảnh hưởng đến một số trí thức mà không phổ biến trong quần chúng. Vì thế thiền phái này không đủ sức tạo nên một truyền thống sinh hoạt tăng viện độc lập có thể lưu truyền về sau, chỉ có ảnh hưởng đáng kể về mặt học thuật.

Các vua đời Lý so sánh với các vua Đinh, Lê thì giỏi hơn rất nhiều về phương diện học thức. Sự tôn sùng đạo Phật của các vua đời Lý cũng có tính cách tâm linh và trí thức hơn. Họ đều có học Phật và thường mời các thiền sư vào hoàng cung để đàm luận giáo lý. Vì thế thiền học đời Lý đã thực sự phát triển với các bậc cao tăng thạc đức như: Khánh Hỷ, Viên Thông, Viên Chiếu, Thường Chiếu, Bảo Giác... Các vị này đã đóng góp vào kho tàng văn học Việt Nam một số thi ca, trước tác, bi minh rất đáng kể.


4. Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử:

Vào thế kỷ XIV, Trần Nhân Tông lập nên Thiền phái Trúc Lâm do chính ngài làm Sơ tổ, nhưng mạch nguồn Yên Tử vốn bắt đầu từ Thiền sư Hiện Quang, chính sư là người khai sơn chùa Vân Yên, sau đổi là Hoa Yên, trên núi Yên Tử. Sư là đệ tử nối pháp của Thiền sư Thường Chiếu và chính là Tổ ban đầu của dòng thiền Yên Tử.

Kế tiếp Thiền sư Hiện Quang là Quốc sư Trúc Lâm (mà vua Trần Thái Tông gọi là Đại Sa môn Trúc Lâm trong chuyến vượt thành lên núi của vua thuật lại trong bài tựa Thiền tông chỉ Nam). Đa số người đồng cho ngài chính là Thiền sư Đạo Viên hay Viên Chứng.

Tiếp theo Quốc sư Trúc Lâm là Quốc sư Đại Đăng, người đã từng về kinh thành Thăng Long hành đạo và tiếp nhận thêm dòng thiền Lâm Tế từ Thiền sư Thiên Phong người Trung Hoa.

Nối tiếp là Thiền sư Tiêu Diêu, thầy của Thượng sĩ Tuệ Trung, cũng gọi là Đại sư Phúc Đường, là người đắc pháp với ngài Ứng Thuận, dòng Vô Ngôn Thông.

Kế đến là Thiền sư Huệ Tuệ, mà theo tác giả Việt Nam Phật giáo sử luận đã cho sư vốn làm Hòa thượng Đường đầu truyền giới pháp cho vua Trần Nhân Tông khi vua xuất gia.

Sau Thiền sư Huệ Tuệ, mới chính là Đại Đầu đà Trúc Lâm-Trần Nhân Tông, rồi lần lượt truyền thêm được 17 thế hệ cho các bậc danh đức thạc học như Tổ Pháp Loa, Huyền Quang.

Vậy xét theo dòng truyền Yên Tử thì Đại Đầu đà Trúc Lâm thuộc thế hệ thứ sáu, nhưng đến ngài, ngài đã thống nhất các phái thiền trước đây, thành một thiền phái Trúc Lâm, do ngài làm Sơ tổ. Từ đây, Việt Nam thực sự đã có một dòng thiền Phật giáo của người Việt, do chính người Việt làm Tổ.

V. Đặc điểm::

- Ông vua đi tu chứng ngộ làm Tổ.
- Thống nhất các dòng thiền thành một dòng thiền Việt Nam, đem lại niềm tự tin cho dân tộc.
- Thiền giáo song hành: sáng tạo không bắt chước y khuôn.
- Tinh thần nhập thế, tăng tục đều giác ngộ.
Đây là thời kỳ cực thịnh của thiền học Việt Nam.



III. THIỀN TÔNG VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XV ĐẾN CUỐI THẾ KỶXX:

Thiền tông Việt Nam trong thời kỳ này được chia làm bốn giai đoạn.

1. Giai đoạn suy thoái (từ đầu thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XVII ):

Do Thiền học Việt Nam gắn chặt với triều đình nhà Trần nên một khi triều đại này sụp đổ thì hệ phái này cũng phải tiềm ẩn. Lý do thứ hai là sự suy đồi trong giới Tăng sĩ vào cuối đời Trần khiến cho các Nho thần như Trương Hán Siêu, Lê Quát, Phạm Sư Mạnh có cớ đả kích đạo Phật, đề cao Nho giáo.

Lại thêm, khi nhà Minh sang xâm lăng nước ta, do nhận thức được Giáo hội Trúc Lâm có những nét độc đáo về phương diện tư tưởng, tổ chức cũng như hành đạo khiến cho nó chỉ có thể là một Giáo hội Việt Nam, phục vụ cho người Việt, duy trì bồi đắp cá tính Việt. Vì thế họ đã quyết tâm đập cho tan nát những cơ cấu văn hóa xây dựng trong suốt gần 150 năm của Phật giáo đời Trần.

Tất cả những điều kể trên đây đã khiến các bậc Tăng sĩ có tài đức phải ẩn cư nơi núi rừng hoặc thôn dã khiến cho Thiền học Việt Nam chìm lặng một thời gian dài.

2. Giai đoạn phục hưng (từ giữa thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XVIII):

Vào khoảng giữa thế kỷ XVII, một số khá đông các thiền sư từ Trung Hoa đã qua Đại Việt hành đạo. Đây là một nguyên nhân quan trọng khiến cho Thiền học ở nước ta được phục hưng.

Thiền phái Lâm Tế lại được truyền vào nước ta một lần nữa: Đàng ngoài thì do Thiền sư Chuyết Chuyết truyền được 4 thế hệ; Đàng Trong thì do Thiền sư Nguyên Thiều, và Thiền sư Minh Hoằng truyền đến Thiền sư Liễu Quán thì Thiền sư Liễu Quán được xem là người lãnh đạo công cuộc phục hưng Phật giáo Đàng Trong.

Thiền phái Tào Động được truyền vào Đại Việt từ thế kỷ XVII, cả ở Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài. Đàng Ngoài thì do Nhất Cú Tri Giáo truyền được 4 thế hệ, Đàng Trong thì do Thiền sư Thạch Liêm truyền được 1 thế hệ.

Một trong những ngọn đuốc sáng của Phật giáo Đàng Ngoài trong thời kỳ này là Thiền sư Chân Nguyên trụ trì chùa Long Động. Chính Chân Nguyên và các đệ tử của ngài đã phục hưng Thiền phái Trúc Lâm, cứu vãn được một số những tác phẩm quan trọng của các Thiền tổ Trúc Lâm bằng cách sưu tầm, hiệu đính, khắc bản và lưu hành những tác phẩm này.


3. Giai đoạn chìm lặng (từ thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX):

Vào thời Nguyễn, trong Phật giáo vẫn thấy xuất hiện những danh tăng, nhưng phần lớn xiển dương pháp môn Tịnh độ. Rồi đến thời Pháp thuộc, vì sự học hỏi giáo lý bị đình đốn nên trong giới tu sĩ phát sinh nhiều tệ đoan như:

- Bỏ gốc theo ngọn, quên Phật Tổ mình đang thờ, quên cả hệ phái tổ tông nhà mình.

- Phổ biến mê tín dị đoan, cúng sao giải hạn, xin xăm, bói quẻ, coi ngày lành tháng tốt và nghiêng nặng về ứng phó đạo tràng.

Mặc dù có công cuộc chấn hưng Phật giáo từ 1930-1945 song chỉ kịp cải cách về tổ chức và học thuật Phật giáo mà không đi sâu vào tu chứng nên Thiền tông Việt Nam bị chìm vào quên lãng.


4. Giai đoạn khôi phục (cuối thế kỷ XX): Vào cuối thế kỷ XX có phong trào khôi phục Thiền tông Việt Nam

Khôi phục Thiền tông đời Trần, do Hòa thượng Thích Thanh Từ chủ trương với danh hiệu Thiền phái Trúc Lâm Phụng Hoàng đã dấy lên phong trào học thiền trong và ngoài nước, có ảnh hưởng rộng đến quần chúng. Đặc điểm là theo đường lối Thiền giáo song hành, dùng thiền để soi sáng kinh, dùng kinh để ấn chứng thiền.

Ngoài ra còn có Hòa thượng Thích Duy Lực chủ trương tu thiền theo đường lối tham thoại đầu. Rất tiếc là Hòa thượng viên tịch sớm nên công cuộc hoằng thiền này chưa được rộng rãi.

Ở hải ngoại có Thiền sư Nhất Hạnh xiển dương thiền học, hướng dẫn Phật tử Việt Nam lẫn người nước ngoài tu thiền. Ngài phát minh phương cách tu thích hợp với căn cơ người Âu Mỹ….

Tóm lại, nói đến thiền là nói đến sự sống và sự sống sẽ trở nên mầu nhiệm nếu có thiền. Thiền học không chỉ là phương thuốc cứu bệnh sinh tử cho mọi người mà còn đóng góp đáng kể vào kho tàng văn hóa Việt Nam. Nhìn qua dòng diễn biến của Thiền tông như đã trình bày trên đây, chúng ta thấy được tương lai tươi sáng của Thiền học Việt Nam. Tất nhiên điều này còn phụ thuộc vào những hành giả tu thiền, đòi hỏi họ phải thực tu thực ngộ và đó là điều mong ước chung của quần chúng Phật tử.


TÀI LIỆU THAM KHẢO:

- Thiền sư Việt Nam của HT.Thích Thanh Từ.
- Nghiên cứu về Thiền uyển tập anh của Lê Mạnh Thát.
- Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang.
- Thiền uyển kế đăng lục (Bản chữ Hán trong Việt Nam Phật điển tùng san).


Chân Tâm An

Đọc 805 thời gian

Tin Tức

Xã hội

Giáo dục

Sức khỏe

Go to top